ANNALES ROMANI
I
(1044-1073)
BENEDICTUS VIIII (1032-44; 1045-6 e 1047-8)
– Anno ab incarnatione Domini MXLVI, indicione XIII, presidente in urbe Roma Benedicto VIIII papa […] orta est in urbe Roma grandis seditio, ita ut in unum omnes concertati venirent, et eiecerunt eum de suo pontificatu.
– Et factum est cum eiecissent pontificem ex suo pontificatu, orta est inter Romanos et Transtiberinos grandis seditio, ut in unum omnes congregatos Romanos ad obsidendam Transtiberim pergerent VII die mensis ianuarii; et factum est praelium magnum inter Romanos et Transtiberinos.
– Qui videlicet Romani in fugam versi sunt probter comites qui veniebant per montanam, scilicet Gerardo Rainerii filius et ceteri cum multis equitibus qui erant fideles dicti pontifici, et ad portam venerunt Sassie.
– Et die tertio terre motus factus est magnus, ita ut ecclesie signis sonarent. Tunc omnes Romani in unum congregati elegerunt sibi pontificem Iohannem Sabinensem episcopum, cui posuerunt nomen Silvester, qui optinuit pontificatum diebus XLVIIII. Quo eiectoBenedictum pontificem reduxerunt in sua sede. Tunc praedictus Benedictus non sufferens Romanum populum, eisdem pontificatus sui honorem per cartulam refutavit Iohanni archipresbitero Sancti Iohannis ad portam Latinam, suo patrino, in die kl. maias, cui posuerunt nomen Gregorius; qui etiam pontificatum tenuit annum unum et mense octo minus dies undecim.
– Henricus, Dei gratia invictissimus Cesar, audita fama inaudite controversiae, cum magna potentia et cum innumerabili exercitu Italiam petiit. Cum pervenisset in civitate que Sutrio vocatur, convocavit ad se clero Romano simul cum pontifice Gregorio. In sancta igitur Sutrina ecclesia mirabile sinodum inesse decrevit, et Iohannem Savinensem episcopum, cui posuerunt nomen Silvester, et Iohannem archipresbiterum, cui posuerunt nomen Gregorius, et Benedictum praenominatum pontificem, canonice et isute iudicando, sacris et religiosis episcopis hoc per canones ostendendo, perpetuo anathematem obligavit.
– Pervenit itaque in Romanam urbem cum tanta multitudine ut etiam non caperet urbs tantum et copiosum exercitum.
– H. […], congregata multitudine populi Romanorum in basilica Beati Petri principis apostolorum cum episcopis et abbatibus et universo clero Romano, sanctam et gloriosam sinodum celebravit, et mirabilem sanctum benignumque pontificem sancte ecclesie Romane, nomine Clementem, praeordinavit, vigilia Natalis Domini. Die Nativitatis domini nostri Iesu Christi ipse prenominatus rex a suo sancto benignoque pontifice coronatus est, et tota Romana civitas omni gaudio repleta est, sancta denique Romana aecclesia exaltata et glorificata quod tam magnam haeresim per misericordiam Dei inde eradicata est.
– Itaque serenissimus princeps, cernens Romanorum omnium voluntatem, circulum quod ab antiquitus Romani coronabant patricios, cum omnium voluntatem sicut imperatori decreverant, in capite posuit suo.
CLEMENS II (1046-7)
– Clemens itaque summus pontifex, reverso rege ad regni sui aulam, sedit in cathedra sancte sedis apostolice menses VIIII dies XVI; relinquens terrestria petiit regna celestia.
–Tunc Romanorum plebs in unum collecta ad regem H. legatos cum litteris miserunt, precantes et obsecrantes ut servi dominum et ut filii patrem ut eis dirigeret pudicum, benignum, ornatum bonis moribus, sancte Romane ecclesie et universo orbi pastorem. Benedictus itaque pontifex priscus talia facta cernens, cum esset in civitate que vocatur Tuscolana, per praemii cupiditatem divisit Romanum populum et sic reinvasit sancte sedis apostolice pontificium. Legati itaque Romanorum cum pervenissent ad regem […]. Congregata itaque maxima multitudine episcoporum, abbatum, comitum, marchionum et ceterorum principum […] Deo et omni plebe dignum elegit pontificem. Legati itaque Romanorum antecedentes Damassum pontificem Romam reversi sunt.
– aput Beatissimum Petrum apostolum summus pontifex ordinatus est, die XVII mensis iulii, indic. I.
DAMASUS II (1048)
– vero papa vixit in episcopatu XXIII dies et ita defunctus est. Et inthronizatus est Leo in Romana sede ab imperatore et a ceteris prinicipibus regny.
CLV LEO VIIII (1049-54)
– Iste Leo perrexit in Cisalpinis partibus ad imperatorem Heinricum secundum, et rogare cepit eum ut pro amore beati Petri descenderet in Apulea et liberaret abitatores eius de servitute Agarenorum. Ille vero per semetipsum non venit, set direxit principes suos cum magno exercitu Teutonicorum […]. Mox ut dictus pontifex reversus est Romae cum dicto exercitu, tunc perrexit in Apulea, insimul cum Latini comites Ascari et ceterorum.
- omnes principes Agarenorum […] cum magno gemitu et tristitia venerunt ad iamdudum nominato venerabili pontifice et ad eius vestigia corruerunt, veniam et misericordiam implorantes, et cum eo venerunt usque in partes Campanie et sic dimiserunt eum. Pontifex vero nimis ancxiatus ex magno gemitu, dolore atque tristitia, cecidit in infirmitatem. Ad ultimum feretrum eius in equis positum, cum illius militibus qui evaserant, cum magno luctu et mestitia reversus est Rome. Non multo post in basilica Beati Petri migravit ad regna etherea.
STEPHANUS IX (1057-58)
Post mortem vero dicti pontificis, tunc fideles imperatoris, clerici hac layci, miserunt Ildibrandum archidiaconum ad imperatore H. ut sanctae Romanae ecclesiae pium rectorem hac benignum pontificem tribueret. Ille vero cepto itinere pervenit Florentiae, ubi […] Stephanus pontifex obiit.
– Tunc fideles imperatoris […] elegerunt Benedictum Bilitrensem episcopum pontificem, de regione Sanctae Marie Maioris. Ille vero rennuebat, sed volens nolensque invitus ordinaverunt eum Romanum pontificem, et data pecunia maxima pars de Romanorum populo ei fidelitatem fecerunt, simul comites qui circa Urbem erant, scilicet Girardo Raynerii filio, comes Galerie, et Albericus comes Tuscolanense et filii Crescentii de Monticelly. Tunc Ildibrandus, hoc audito, paululum in itinere substitit et misit pecunyam a Leoni de Benedicto Christiano et ceteri qui erant de eius coniuratione; et divisus est Romanum populum, et ceperunt inter se acriter pugnare. Tunc Transtiberini miserunt legatos dicto Ildebrando archidiacono ut cum festinatione cum suo electo Transtiberim pergerent; quod et factum est. Tunc per Transtiberim venit in insula Lycaonia. Et ita divisus est Romanus orbis ut cotidie pugnae et homicidia essent in civitate. Tunc demum comites diviserunt se, alteri ex una parte, alteri vero ex alia.
– Tunc Ildibrandus cum suo electo pontifice et cum sua coniuratione tulerunt prefecturam Petro prefecto de regione Sancti Angeli et ordinaverunt Iohannem Tiniosum Transtiberinum prefectum. Ad ultimum superati sunt qui ex parte Benedicti pontifici erant, ita ut dictus pontifex egressus de patriarchio Lateranensi, perrexitque ad castrum Passarani, apud Regem qui erat filius Crescentii prefecti.
– Tunc dictus Ildibrandus archidiaconus cum suo electo pontifice perrexerunt ad patriarchium Lateranensem et ordinaverunt eum Romanum pontificem, cui posuerunt nomen Nicolaus, et dederunt pecuniam.
– Tunc absconse et clam per noctem egressus est de castro Passarani dictus Benedictus pontifex; perrexit Galerie apud Girardum comitem Rainerii filium. Tunc Ildibrandus archidiaconus per iussionem Nykolay pontifici perrexit in Apulea ad Riczardum Agarenorum comitem et ordinavit eum principem, et pepigit cum eo fedus; et ille fecit fidelitatem Romane ecclesie et dicto Nicolao pontifice, quia antea inimicus et infidelis erat tempore Leoni pape. Tunc dictus princeps misit tres comites suos cum nominato archidiacono Romae cum trecentis militibus Agarenorum, in auxilium Nykolay pontifici.
– Tunc dictus Nicolaus cum ipsis et cum Romano exercitu qui ey fidelitatem fecerant perrexit Galeriae ad obsidenda hac expugnandam eam.
– Galeria vero, quia erat fortissima, nil agere potuerunt; ad ultimum reversi sunt unusquisque ad propria; Agareni vero reversi sunt in Apulea. Tempore vero messis iterum dicti Agareni Romam venerunt ad dictum pontificem Nicolaum. Tunc pontifex cum suis Romanis fidelibus et cum dicti Agareni iterum ad obsidendum Galeriam perrexit. Tunc dictus comes, metuens de obisidione Romanorum, penituit se eum recepisse.
– Dictus Nicolaus pontifex cum suo exercitu Romam est reversus; nominatus vero pontifex Benedictus exuit se pontificalibus vestimentis, et reversus est Romam in domum suam […] apud ecclesiam Beatae Mariae Maioris ; et ibi mansit diebus triginta. Postea vero Ildebrandus […] per vim eum appreendit et secum duxit in basilica Constantiniana in ecclesia Salvatoris, ubi concilium ordinatum erat, ante pontifice Nykolao. Dictus vero Benedictus cum ante dictum pontificem Nicolaum venisset, ante altare dictae ecclesie, expoliavit eum sacerdotalibus vestimentis.
– Postea [archidiaconus] iussit eum vestiri vestimentis suis et indui omnia pontificalia indumenta sicut pontifex, et tunc deposuerunt eum.
– Postea dederunt ei in hospitalium ecclesiam Beate Agnetis, ut ibi miserabiliter viveret, et privaverunt eum omni divino officio.
– Vixit autem usque ad pontificatum dicti Ildebrandi qui Gregorius nominatus est, et mortuus fuit. – onorifice est sepultus in eadem basilica Beate Agnetis.
CLVIIII. ALEXANDER II (1061-73)
– Post mortem vero dicti Nykolay miserunt legatos ad H. regem, qui tunc puer erat, ut pium rectorem sancte Romane ecclesie tribueret. Hoc audito Hildibrandus, qui tunc archidiaconus erat, illico perrexit Mediolanum et duxit Anselmum, qui tunc archiepiscopus erat dicte civitatis, posuerunt nomen Alexander. Et rex misit Cadolum, episcopum Parmensem, cum manu valida. Tunc illi qui erant ex parte Alexandri ceperunt pugnare cum comite Pepo et aliis comitibus qui erant cum dicto Cadolo et cum Romanis, qui erant fideles dicti regis; unde discensio magna facta est in hac civitate Romana; Cencius Stephani prefecti cum suis germanis, necnon et Cencio et Romano germani, Baruncii filii, hac Belizzon Titonis decaro et Cencio Crescentii Denitta erant cum dicto Cadulo, eo quod erant fideles imperatoris; Leo vero de Benedicto Christiano cum dicto Ildebrando archidiacono erant ex parte Alexandri. Ad ultimum commissa pugna in prata Neronis, superati fuerunt illi qui erant ex parte Alexandri et fugati sunt, et multi mortui fuerunt et capti, plures vero in flumine perierunt. Et apprehenderunt civitatem Leoninam cum basilica Beati Petri.
– Tunc potuerunt eum consecrare pontificem nisi eorum fuisset insipientia, quia primitus eum convocare voluerunt in ecclesia Beati Petri ad Vincula. Tunc Ildibrandus cum Leo, data pecunia per urbem tota nocte illa. Mane autem facto non potuerunt ad dictam basilicam pergere, unde infra civitatem multe pugne et homicidia orte fuerunt. Tunc Alexander venit in monasterio Capitolii et Cadulus in turre Cencii Stephani prefecti que est in ponte beati Petri. Tunc temporis dictus Cencius tenebat castrum Sancti Angeli; cotidie pugne erant in civitate usque in regione Campitelli. Postea vero pecunia deficiente comites reversi sunt ad propria, Cadolus vero reversus est in Parma. Et congregata pecunia, reversus est Rome; sed nichil ey profuit. Demum regressus est in Parma ibique mortuus est.
II
(1111)
PASCHAL II (1099-1118)
– Anno ab incarnatione Domini MCXI, mense februario, die nona, indictione IIII, tempore domni Paschali secundi papae, anno eius XII, Henricus Teutonicorum rex cum magno exercitu in Tusciam venit, et missis Romam in porticum Sancti Petri nuntiis cum Petro Leonis et aliis domni Pascali papae nuntiis, et consilio habito domnus apostolicus misit ad eum suos legatos Sutrium, ut finem imponerent discordie et liti a tempore beate memorie septimi pape Gregorii inter regem et pontifices Romanos de investituris exorta fuerant.
-Post hec idem rex Romam accesit tertio idus, id est XI die, februarias, in sabbato videlicet ante Quinquagesima. Altero die oviam ei domnus papa misit in montem Gaudii, qui et mons Malus dicitur, signiferos cum bandis, scriniarii, iudices et stratores; maxima etiam populi multitudo ei cum ramis occurrit. Duo iusta priorum imperatorum consuetudinem iuramenta, unum ante ponticellum, alterum ante portam porticus Romanorum populo fecit. Ante portam a Iudeis, in porta a Grecis cantando exsceptus est. Illic omnis Romane urbis clerus convenerat ex precepto pontificis, et eum ex equo descendentem usque ad Sancti Petri gradus cum laudibus deduxerunt.
–Mox dexteram pontificis tenens, [rex] cum magno populorum gaudio et clamore ad portam pervenit Argenteam. Ibi ex libro professionem imperatoriam fecit et a pontifice imperator designatus est, et iterum a pontifice obsculatus est.
–Post ingressum basilicae, cum in rotam porfireticam pervenisset, positis utriumque sedibus, consederunt.
–Ille [papa] cum episcopis suis et principibus secessit in partem iusta secretarium; ibi diutius quod eis placuit tractaverunt.
– Set post paululum familiares regi dolos suos paulatim aperire ceperunt, dicentes scriptum illut quod conditum fuerat non posse firmari auctoritate et iustitia.
– […] illi tamen in dolositate sua et pertinacia permanebant.
– Postera die Romani adversus Teutonicos acrius pugnaverunt, adeo ut eos ex porticu propulerunt; ex qua pugna plures ex utraque parte mortui fuerunt, set plures ex parte Teutonicorum.
– Dehinc usque ad pedem Soractis montis progrediens, iusta Beati Andraee monasterium Tiberis alveum transierunt, et per Sabinos ad Lucanum pontem iter agentes, ulteriores Romane urbis partes aggressi sunt.
–Itaque cum et agros Romanorum rex cotidie depopularetur et eorum animos dolo ac pecunia pertemptaret, tantam Deus populo constantiam tribuit ut nichil cum eis pacisci sine pape et cardinalium liberatione potuerunt.[…] In hoc tandem plena deliberatione convenit ut omnes quos ceperat liberos faceret, dummoso securitatem sibi aput papam futury temporis provideret.
–Victus tandem miseriis filiorum, laborans gravibus suspiriis atque gemitibus et in lacrimas totus effusus: «Cogor, ait, pro Ecclesiae liberatione hac pace hoc pati, hoc permittere, quo pro vita mea nullatenus consentirem».
– Ad hanc enim securitatem confirmandam episcopi et cardinales qui capti fuerant expetebantur.
– Cum itaque comes Albertus de Blanderada et ceteri regis laterales iuramentis condicionem prescribi non sinerent, pontifex ait: «Quandoquidem conditionem scribi non patimini, verbis apponam». Tunc totus ad regem verus dixit: «Iuramenta hec ideo facimus, ut vos illa que pacti estis faciatis et observetis». Quod rex cum suis omnibus laetissime ac libentissime annuit.
– Coronatus est autem idem rex portis omnibus Romane urbis, ne quis civium ad eum accederet, obseratis. Post coronae acceptionem, […], ipse statim ad castra in Campum egreditur; pontifex autem tunc tandem cum episcopis et cardinalibus liber in urbe egrediens, tanta frequentia populi occurrentis et Deum laudantis excipitur, ut vix circa vesperas ad ospitia potuerit pervenire.
III
(1116-1121)
– [Anno XVII pontificatus Paschalis secundi pape, indictione VIIII, mense aprelis die II, obiit Petrus prefectus.]
– Huius temporibus, eo quod noluit concedere prefecturam Petro filius iam quondam equivoci Petri prefecti, facta est coniuratio magna atque seditio in hac civitate Romana, necnon et totis comitibus, quos circa omnes partes Romane urbis fuerunt; simul coniuravere ex utraque parte, scilicet a parte pontificis et ex parte prefecti. Unde orte fuerunt pugne multe et omicidia et pestilentie magnae; turres a fundamentis dirute hac plures domora dissipatae et aecclesie depredate ac clerici capti. Post demum victi fuerunt illi qui erant a parte pontifici. Pontifex vero metu perculsus, fuga lapsus evasit de palatio Lateranensy ; aput palatio monasterium Clivi Scauri in eius munitiones, que dicitur Sedem Solis, moravit nocte illa. Diluculo vero egressus de urbe, perrexit ad civitatem Albanensem, deinde secessit Campaniae.
– Predictus pontifex mansit extra civitatem anni duo minus menses tres; tamen pugne cotidie erant super Petro Leonis, qui fidelis erat dicti pontificy, inter basilicam Beati Petri et castrum Sancti Angeli et Capitolium et Ripam. Postea vero fideles dicti pontifici insimul et comites, scilicet Petro Columpne ac Raynaldo Senebaldi, clam revocaverunt illum; set non fuit ausus manere in civitate. Cum festinatione perrexit per Transtiberim aput castellum Sancti Angeli, et cepit pugnare contra basilicam Beati Petri, quia prefectus cum consules illam retinebat, cum balistas, cum machinis et fundibulariis, quia iam coniurationes defecerant et Romani non erant in ea voluntate in qua antea fuerunt. Set, Dei iudicio, octavo die sue reversionis dictus pontifex obiit aput castellum Sancti Angeli, in domum iusta eream portam. Et sepultus est in basilica Constantiniana, quia consules non permiserunt eum in basilica Beati Petri sepelliry.
– Hius temporibus in hac civitate Romana tres pontifices helecti ac consecrati fuerunt a clero et populo, qui ex parte Clementis pontifici fuerunt, videlicet:
– Episcopus Sancte Rufine, in basilica Beati Petri clam, noctis tempore, helegerunt et consecraverunt et in sede posuerunt; set non fuit ausus manere in civitate.
– Alter vero, scilicet episcopus Savionensis, elegerunt in basilica Apostolorum. Hoc autem cum ostensum esset per civitatem, concursus factus est popolorum atque tumultus, inter quos insimul fuerunt fideles pontifici Paschalis. Illi vero qui adversarii erant pontifici […] cum helectum eorum perrexerunt ad basilicam Sancti Marcelli, apud Iohannem Ocdoline filium, qui in eius erat auxilio, ubi erat Romanus cardinalis, qui favebat eius parti; set clerici qui eum sequebantur, plures ex illis verberati et expoliati fuerunt.
– Tertius, scilicet Maginulfus, archipresbyter Sancti Angeli, cui posuerunt nomen Silvester.[…] elegerunt eum in basilica Beate Mariae que dicitur Rotunda, clerici ac layci qui adversari erant dicti pontifici. Maiores vero qui in hac coniuratione fuerunt […] miserunt legatos ad marchionem Guarnerium qui erat ex parte H. regis ut cum festinatione in eorum veniret auxilio. Ille vero nichil moratus est; cum festinatione Romam perrexit cum aliquantis militibus Teutonicorum. Mox pontifex ut audivit, egressus de patriarchio Lateranensi secessitque ad insulam Licaoniam, in ecclesia Beati Iohannis. Mox tota coniuratione insimul coadunati, cum dicto marchione Guarnerio perrexerunt cum prenominato Maginulfo ad patriarchium Lateranense, ibique eum consecreverunt Romanum pontificem. Mox fideles pontifici […] equites ac pedites insimul cum Petro prefecto perrexerunt ad Lateranum, in curia, ante ecclesiam Beati Gregorii, et commissa pugna cum eis, plures ex utraque parte interierunt ac vulnerati sunt. Ad ultimum victi sunt illi qui ex parte pontifici erant, et fugati sunt et terga verterunt. Et ipsi insecuti sunt eos per omnes vias, scilicet per viam maiorem que pergit ad Sanctum Clementem, dicto marchione cum suis et cum Romani pedites persecuti sunt eos usque prope templum Romuly ante domum iudicis Mattilde; Stephanus Normannus cum ceteris qui cum eo erant iusta ecclesia Sanctorum Marcellini et Petri persecuti sunt eos usque ad arcum Aure; et per viam que pergit ad Sanctum Stephanum in Celio monte insecuti sunt eos usque ad Sedem Solis. […] Necnon et altera pugna inter eis commiserunt in Sedem Circlo maiore; et illi qui ex parte Paschalis fuerunt victi sunt, terga verterunt; illi vero persecuti sunt eos usque ad arcum triumfalem et per viam alteram desuper usque ad Sedem Sedem Solis. Multi ex eis ceciderunt, alii vulnerati, alii interempti, alii consternati insimul cum Petro prefecto prostrati. In ea vero pugna plus quam sexaginta obtimi equi vulnerati perierunt ac interempti sunt. Pecunia vero dicto Maginulfo deficiente, tota illa coniuratio eum reliquit.
GELASIUS II (1118-9)
– [Paschal] obiit in vigilia beatorum Vincentii et Anastasii, noctis tempore.
– Tertio vero die electus est Gelasius, in vigilia Conversionis beati Pauli apostoli.
– [...] administravit pontificatum sicut pontifex et mansit in patriarchio Lateranensi usque in die Veneris ante Quadragesima. Consules vero miserunt nuntios ad imperatorem qui tunc in obsidione morabat Verone. […] Ille vero nichil moratus est: cum festinatione Romam petiit cum paucis militibus. […] sabbatum vero ante Quadragesima ingressus est porticum Sancti Petri.
– Mox ut electus pontifex de suo adventu audivit, egressus est de patriarchio Lateranensi et venit in regione Sancti Angeli, in ecclesia Beate Marie que sita est super fluvium Tiberis.
– Imperator […] perrexit ad basilicam Beati Petri ut inveniret consilium quit ageret. Illi vero consiliaverunt eum ut pontificem ordinaret. Tunc elegerunt Mauricium, archiepiscopum Hispanensem […] et consecraverunt eum Romanum antistitem […] cui posuerunt nomen Gregorius.
– Predictus Gelasius […] non multo post egressus inde perrexit Benevento, ibique ei dux et omnes principes Agarenorum ei fidelitatem fecerunt […] et tunc reversus est Rome. Set non fuit ausus manere in patriarchio Lateranensi […]. Mansit autem in Ripam, aput heredes Stephani Ocdonis, in ecclesia Beate Marie Secundicherio.
– Non multo post dictus Gregorius secessit ad civitatem Sutrinam, et basilicam Sancti Petri suis reliquit fidelibus custodiendam. Et dictus Gelasius postea ingressus est navem, secessitque civitatem Pisanam, deinde perrexit Francie, ibique ex hac vita subtractus est.
IV
(1182-1187)
CLEMENS III (1187-91)
– Mox episcopi et cardinales una cum Leone Monumenti [egregio Romanorum consuli] eligerunt pontificem episcopum Penestrinensem, Paulum Iohannis Scolarii, qui fuit archipresbyter Sancte Marie ad Presepe, natus Romanus, de regione Pinee, cui posuerunt nomen Clementem tertium papam.
