23 De porta Capena
Porta autem Capena ideo dicitur, quia per eam erat accessus ad civitatem Capenam, id est campis plenam arboribus felicibus, id est fructuosis ubertate maxima habundantibus, de qua scribitur per Livium V Ab urbe condita c. VI § hec eo anno (Liv. 5, 14, 1), in fine, et c. XI in principio, ibi: Valerio ac Servilio Capenas expugnandas sorte evenit.
Ab hiis urbem Capenam non vi aut operibus temptatam, sed ager est depopulatus predeque rerum agrestium acte; nulla felix arbor, id est fecunda, nichil frugiferum in agro Capenatum relictum; ea clades Capenatem populum subegit et pax petentibus data est (Liv. 5, 24, 2-3).
Alias hec porta Capena dicta est Trigemina, secundum Valerium libro IIII De amicitia § in eadem domo, scilicet Gaii Grachii eque robusta, ibi: Ponponius amicus Gracchi, ut Gracchus facilius evaderet, concitatum sequentium agmen in porta Trigemina, id est Sancti Pauli aliquandiu accerrima pugna inhibuit (Val. Max. 4, 7, 2), et cetera. Concordat Livius IIII Ab urbe condita c. VII prope finem, ibi: Lucius Minucius bove aurato extra portam Trigeminam est donatus (Liv. 4, 16, 2);
23, 3 dicta ideo Trigemina, quia extra ipsam prope est sepulcrum Horatie, que icta corruit, saxo quadrato constructum (Liv. 1, 26, 14), ideo quod ipsa, occisis tribus Curiatibus [45] civibus Albanensibus hostibus Romanorum et duobus fratribus amissis, congnito super humero fratris superstitis palludamento sponsi, quod ipsa consuerat, solvit crines; que oblita fratrum mortuorum flebiliter sponsum mortuum nomine appellabat. Huius comploratio sororis movit ferocis iuvenis superstitis animum strictoque gladio transfigit sororem puellam dicens: Abi hinc cum inmaturo amore; sic intereat quicumque Romanos lugebit hostes (Liv. 1, 26, 2-4), secundum Livium .I., Ab urbe condita c. XVII in principio, ibi: princeps Oratius trigemina spolia pre se ferens; cui eius soror virgo, que desponsata uni ex Curiatiis fuerat, obviam ante portam Capenam factam, (Liv. 1, 26, 2) et ex tunc Trigemina dictam occasione huiusmodi, ut prefertur.
Alias huiusmodi porta Capena dicta est Ostiensis, quia per eam itur ad dictam civitatem Ostiensem, conditam ab olim per Ancum quartum regem Romanorum, secundum Livium .I. Ab urbe condita c. XX in fine, ibi: in ora Tiberis Ostia urbs condita; saline circa eam facte (Liv. 1, 33, 9).
23, 5 Et hodie porta huiusmodi dicitur comuniter a Romanis porta Sancti Pauli, extra quam est ecclesia Sancti Pauli apostoli, doctoris gentium et predicatoris evangelii in universo mundo.
23, 6 Que et alias dicta est porta Frumentaria [XXV], extra quam conspectus in Capitolium non habetur (Liv. 6, 20, 11), secundum Livium .VI. Ab urbe condita c. XVIII § cum dies venit (Liv. 6, 20, 4), prope finem; ex qua frumenta innumera ad urbem deveniunt plus quam per aliam portam urbis.
